[[Image:TeRauparaha1840s.jpg|thumb|right||220px|Te Rauparaha, rangitira o Ngāti Toa, i ngā tau 1840]]Ko '''Te Rauparaha''' (? - 1849) he rangatira nō [[Ngāti Toa]]. Ko ia te tama a Werawera o Ngāti Toa rāua ko tana wahine tuarua a Parekōwhatu (Parekōhatu) o [[Ngāti Raukawa]]. He tamariki tonu ia i te taenga mai o [[Kāpene Kuki]] (James Cook) ki [[Aotearoa]] nei. Mehemea kei te tika tēnei, e tinga ana nō te tekau tau atu i 1760, te wā i whānau ai ia. Kāore i te mōhiotia menā i whānau ki Kāwhia, ki te kāinga rānei o tana whaea i [[Maungatautari]]. He uri nō Hoturoa o Tainui waka. Ko ōna mātua i heke ngātahi mai i ngā tūpuna taketake o ō rāua matawaka. Ahakoa ehara nō te kāhui tumu whakarae, i riro i a ia te tūranga kaingārahu o tōna iwi, nā runga tonu rā i tōna hikareia ki te tiaki i ngā take e pā ana ki tōna iwi, me tana pūkenga hoki i te kauhanga riri. Ahakoa te potopoto o te tū, he tangata pakari, he kōpaka rā hoki. He rite te ihu ki tō te ngutu kākā ina anga kōtaha mai ana. I a ia ka nanawe, ka kanapa ngā karu ka piko whakararo te tupere o tana ngutu o raro.

==Ko te pūtake o tana ingoa==
He whakamahara te ingoa o Te Rauparaha  ki te taunu a tētahi rangatira o [[Waikato]], i a ia e tamariki ana, i puta ana kupu whakahāwea ka patua e ia, otirā ka tukua ia ki te hāngī, ko ngā rau parahā hei rautao. Ko te kāinga taketake o Te Rauparaha, ko [[Kāwhia]]. Nā Te Rauparaha a Ngāti Toa i ārahi i tōna pakanga roa ki ngā iwi o Waikato. Nā ngā parekura o Ngāti Toa i aua pakanga, ka wehe atu ōna iwi i te takiwā o Waikato ki wāhi kē. I ngā tau 1820, ka ārahina e ia a Ngāti Toa me ōna hoa i tō rātou heke nui ki Te [[Upoko-o-te-Ika]]. Kua whiwhi pū a Ngāti Toa, nō reira ka raru i a rātou ngā iwi o ngā rohe o te tonga i ngā pakanga mō te whenua. Mai i [[Kāpiti]] Motu, ka whakahaeretia e Te Rauparaha te whakaekenga o ngā iwi o Te [[Tauihu]] o [[Te Waka-a-Māui]], ā, ka kōkiritia e ia ngā pā o [[Ngāi Tahu]], tae rawa atu ki [[Kaiapoi]].

==Ngā raruraru ki Whakatū==
[[Image:Te Rauparaha.jpg|thumb|220px|Te Rauparaha, he whakaahua huahua nō tōna wā ake]]I te tau 1839 ka hokona e Te Rauparaha he whenua i [[Whakatū]] me Te Taitapu ki te [[Kamupene o Niu Tīreni]], ā, nō te tau 1840 ka hainatia e ia te [[Tiriti o Waitangi]] – e rua rawa ana hainatanga, ki ētahi kape e rua – i runga i te whakaaro mā reira pea e riro mai ai i a ia te tino mana o ngā whenua kua raupatutia e ia. I muri ka ātete tonu a Te Rauparaha ki ngā mahi a te Kamupene o Niu Tīreni ki te rūri i te whenua kīhai i hokona atu e ia. I te pakanga nui i Te Wairau i te tau 1843, ka kauparea atu e rātou ko ana kaitautoko tētahi ope [[Pākehā]] kua tae mai ki te whakarau i a ia. E 22 ngā kaiwhakanoho Pākehā i mate, me ētahi o te taha Māori. I te wehi nui ngā kaiwhakanoho Pākehā i [[Pōneke]] me te [[Awakairangi]] kei tāorotia rātou e Ngāti Toa. I te marama o Hōngongoi i te tau 1846, ka kōkiritia te pā o Te Rauparaha e Kāwana [[Hōri Kerei]], ka mauheretia ia. I mauheretia ia, ahakoa kāore i tika i raro i te ture, taea noatia te marama o Kohi-tātea 1848. Ko te mahi a Kerei i roto i aua marama, he tukituki i a Ngāti Toa.

==Tohutoro==
*Burns, P. ''Te Rauparaha''. Te Whanga-nui-a-Tara, 1980 
*Smith, S. P. ''History and traditions of the Maoris of the West Coast, North Island of New Zealand prior to 1840''. Ngāmotu, 1910


{{Kaihautū}}{{Maramara}}
[[Category:Rangatira]]

[[cs:Te Rauparaha]]
[[de:Te Rauparaha]]
[[en:Te Rauparaha]]
[[fi:Te Rauparaha]]
[[fr:Te Rauparaha]]
[[hr:Te Rauparaha]]
[[it:Te Rauparaha]]