{{Infobox Iwi
| name = Ngāti Tūwharetoa
| image = Pukawa marae.jpg
| caption = Manunui-a-Ruakapanga
| rōpū nui = [[Te Arawa]]
| rohe = Te Awa-o-te-atua ki Tongariro
| waka = Te Arawa
| maunga = Tongariro, Pūtauaki
| moana = Taupō-nui-a-Tia
| awa = Tongariro, Waikato, Tarawera
}}
[[Image:Mount-tongariro.jpg|thumb|right|He maunga tapu a Tongariro ki a Ngāti Tūwharetoa]]Ko '''Ngāti Tūwharetoa''' he [[iwi]] rangatira e noho ana ki te puku o [[Te Ika-a-Māui]] o [[Aotearoa]]. E 29,301 te taupori i te 2001. Ko tētehi kupu whakataukī nō rātou "ko Tūwharetoa te Iwi, Tūwharetoa ki [[Pūtauaki]], ko Tūwharetoa ki Waiariki ko Tūwharetoa ki Tongariro."  Arā, ka kitea i konei e toru ngā wahanga o te Iwi nei arā ko Tūwharetoa ki Pūtauaki, ko Tūwharetoa ki Waiariki, ko Tūwharetoa ki Tongariro. Ko Te Heuheu Tukino te ariki o Ngāti Tūwharetoa. I tēnei wā ko Tumu Te Heuheu Tukino VII terā. Kātahi ka puta te kupu: "Ko [[Tongariro]] te maunga; ko Taupō-nui-a-Tia te moana; ko Tūwharetoa te iwi, ko [[Te Heuheu]] te tangata". Ko te rohe: Mai i te [[Mātātā (tāone)|Te Awa-o-te-atua]] ki [[Tauhara]], Ki [[Tongariro]] huri noa ki Te Takaputiraha o Tutetawha ki [[Tuhua Maunga]]. Ko ngā awa: [[Tongariro (awa)|Tongariro]], [[Waikato (awa)|Waikato]], [[Tarawera (awa)|Tarawera]]. Ko ngā tāone: [[Kawerau]], [[Tūrangi]], [[Taupō-nui-a-Tia]].

==Tūwharetoa ki Pūtauaki==
[[Image:Putauaki01.jpg|thumb|right|Kei raro o te taumarumaru o Pūtauaki a Tūwharetoa ki Kawerau e noho ana]]Ko Tūwharetoa ki Pūtauaki rātou e noho ana ki te Kete Poutama kei raro i te taumarumaru o Pūtauaki maunga atu ki Te Awa-o-te-atua (Mātātā). Anei te kupu "Ko Pūtauaki te Maunga, ko Te Takanga i o Apa te wai, Ko Te Aotahi te tangata" Ko Te Awa-o-te-atua tētehi ingoa tawhito o te puau o Rangitaiki, o Tarawera (kua ngaro inaianei nā te roma tai pari) ko Mātātā te ingoa o naianei. E rima (5) ngā Marae o Tūwharetoa ki Kawerau, ko te marae matua ko Hahuru kei Te Onepu e tu ana). I whānau mai a Tūwharetoa ki konei nawai rā ka hau mai ki te tonga.

==Tūwharetoa ki Tongariro==
Ko Tūwharetoa ki Tongariro rātou e noho kau ana i ngā Paparinga o Taupō-nui-a-Tia, kei raro i te mana ruruhau o Tongariro maunga ara "mai i te Matapuna ki te Hikuwai". E 32 pea ngā marae e tu taupiripiri ana ki tēnei wahi. 

==Tūwharetoa ki Waiariki==
Ka noho a Tūwharetoa ki Waiariki ki Te Waiariki a ka hangai atu ki ngā kawai o Te Arawa waka. E tika ana te korero "ko [[Te Arawa]] te waka mai i te Kei ki Tongariro ki te Ihu ki Maketū"

== Ngā kōrero o mua ==
Ko [[Ngātoro-i-rangi]] te tohunga o runga o Te Arawa waka, ko Paepae-ki-Rarotonga te waka o Waitahaarikikore te matua o Hahuru. Me Timata te Whakapapa o Ngāti Tūwharetoa ki Hawaiki ki [[Puhaorangi]]. He [[tupua]] a Puhaorangi, engari ka puremutia e ia tētahi wahine Māori ko [[Kuraimonoa]] te ingoa. Ko a rāua tamaiti ko [[Ohomairangi]]. He [[ariki]]nui a [[Ohomairangi]] nō Hawaiki, he amokapua nana i whakangungu ai te marae o [[Taputapuatea]]. Nā Ohomairangi ko Muturangi. 

He tino tohunga a [[Muturangi]], nōna te wheke mōkaikai nā [[Kupe]] i whai mai ki Aotearoa nei patu ai - ara ko te Wheke a Muturangi. Nā Muturangi ko Taungarangi, nā Taungarangi ko Tuamatua (ki ētahi ko Atuamatua). I te wā o Tuamatua kua takina te iwi ko [[Ngā Ohomairangi]] ko to rātou kainga ko Maketu ki Hawaiki. Ka moea e Tuamatua ngā mokopuna tokowhā o Ruatapu, a ka puta ōna uri ko Rakauri, ko Tia, ko Hei, ko Houmaitawhiti, ko Oro, ko Maaka. Ko Ngatoroirangi te tamaiti a Rakauri, he tino tohunga tēnei ki Hawaiki rā, ko tōna wahine ko Kearoa. Ko Ngatoroirangi te tohunga o runga o Te Arawa waka. Nā Ngātoro-i-rangi ko Tangihia, nana ko Tangimoana, ko Kahukura, ko Rangitakumu, ko Mawakenui, ko Mawakeroa ko Mawaketaupo. Ka moe a Mawaketaupo ki Hahuru o Hapuoneone a ka puta te tamaiti nei a Manaia. I tupu mai a Manaia ki ki Kawerau kātahi ka huri tōna ingoa ko Tūwharetoa-i-te-aupouri. Ka moea e Tūwharetoa nei ko Te Uira, ko Paekitawhiti, ko Hinemotu, ka maha ngā uri. 

==Te Hekenga==
Ko ētehi o ngā Tama o Tūwharetoa rātou e heke mai nei ki Taupō moana ko tō rātou take ko te kangakanga o tētahi kuia nō Ngāti Kurapoto ko Hinekaharoa te ingoa. Nā Rakeipoho tēnei taua ko ētehi atu o ngā rangatira rā ko Taringa, ko Rereao. Ka totika te haere a Rakeipoho me Taringa ki Rotongaia, te wahi o Hinekaharoa, engari ka tahuri kē a Rereao mā ki te tonga a ka huaki ko Ngāti Hotu.

==Marae==
*[[Hīrangi]]
*[[Tokaanu]]
*[[Waihi]]
*[[Pūkawa]]
*[[Kakahi]]

==Tirohia hoki==
*[[Rārangi iwi]]

==Hoto ki waho==
*[http://www.tuwharetoa.iwi.nz/ Ngāti Tūwharetoa]
*[http://www.tuwharetoa.co.nz/ Tūwharetoa Poari Māori]
*[http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/default.asp?Find_Quick.asp?PersonEssay=5T8 Te Heuheu]
*[http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/NgatiTuwharetoa/mi Ngāti Tūwharetoa] kei Te Ara – Te Mātāpunenga o Aotearoa



{{Ngā Iwi o Ngāti Tūwharetoa}}
{{Iwi o Te Arawa}}
{{Maramara iwi hapū}}
{{DEFAULTSORT:Ngati Tuwharetoa}}
[[Category:Ngāti Tūwharetoa]]
[[Category:Waikato]]
[[Category:Moana-a-Toi]]
[[en:Ngāti Tūwharetoa]]